یکشنبه, 29 مرداد 1396

يبوست معضل قابل حل در كودكان

1- به چه حالتي يبوست مي‌گوئيم؟

اجابت مزاج نرمال يكي از نشانه‌هاي سلامت در اطفال مي‌باشد. يبوست به معني تأخير يا سختي در دفع مدفوع است. تعريف ميزان تأخير در دفع براي سنين مختلف متفاوت است. مثلاً شيرخواران در هفته اول بطور متوسط چهار بار در روز دفع دارند. در سه ماهه اول تولد، شيرخوارانِ شيرمادرخوار بطور متوسط 3 بار در روز و شيرخشك خواران بطور متوسط 2 بار در روز دفع دارند. در دو سالگي تعداد دفع كمتر از 2 بار در روز است و بعد از 2 سالگي حدوداً يك بار در روز خواهد بود.

در 4 سالگي مشابه بالغين از سه بار دفع در روز تا سه بار دفع در هفته طبيعي است. كودك مبتلا به يبوست براي دفع توده مدفوعي با قوام سفت و سخت دچار درد و ناراحتي مي‌شود. اندازه توده مدفوعي در بعضي موارد با قطر بزرگ و غيرقابل انتظار از كودك است و در بعضي بيماران مدفوع بصورت تكه تكه مثل تكه‌هاي كوچك سنگ است.

2-‌ در چه سني يبوست در كودكان شايع است؟

به طور كلي يبوست در بچه‌ها شايع است؛ بطوريكه 5-3% مراجعات به متخصصين كودكان را تشكيل مي‌دهد. حداكثر شيوع يبوست در سنين پيش از دبستان است. در سه دوره، كودك مستعد يبوست است. دوره اول بعد از شروع تغذيه كمكي و اضافه شدن غذاهاي جامد به رژيم شيرخوار است. دوره دوم زماني است كه كودك آموزش انجام دفع اختياري ادرار و مدفوع را دريافت مي‌كند و يا به اصطلاح از پوشك گرفته مي‌شود. و دوره سوم در زمان آغاز دبستان است خصوصاً اگر شرايط توالت مدرسه براي كودك رضايتبخش نباشد. 

3- علت ايجاد يبوست چيست؟

يبوست ممكن است به علت اشكال در هر يك از مراحل دفع مدفوع ايجاد شود. به طور كلي علل يبوست به دو دسته ارگانيك و عملكردي تقسيم مي‌شود. فقط 5% موارد يبوست علت ارگانيك دارند. علل ارگانيك شامل مالفورماسيون‌هاي مادرزادي مانند تنگي مقعد و توده‌هاي لگني، اختلالات عصب و عضلة روده مانند بيماري هيرشپرونگ، علل متابوليك مانند  هيپوتيروئيدي (كم‌كاري تيروئيد)، هيپركلسمي و بيماري سيستيك فيبروزيس(CF) و ... مي‌باشند. اما در بيش از 90% موارد علت يبوست نامشخص است و يبوست عملكردي (Functional) ناميده مي‌شود. در اين حالت معمولاً يك تجربه دفع دردناك كه اغلب بي‌ سر و صدا هم هست عاملي براي اجتناب كودك از دفع مدفوع و نگه داشتن مدفوع مي‌شود. گاهي موارد نيز در خلال آموزش توالت رفتن يا تغيير در رژيم غذايي، استرس، عدم دسترسي به توالت مناسب يا به تأخير انداختن دفع بعلت بازيگوشي، با جذب آب مدفوع در روده بزرگ و سفت شدن توده مدفوعي، اجابت مزاج با درد همراه خواهد شد و اين تجربه دردناك باعث اجتناب آگاهانه كودك از دفع مدفوع مي‌شود. 

اگر كودك تأخير در رشد داشته باشد، علاوه بر يبوست بي‌اختياري ادرار داشته باشد، يبوست از بدو تولد بصورت تأخير در دفع مدفوع اوليه (مكونيوم) داشته باشد و يا به درمانهاي رايج پاسخ ندهد مي‌بايست علل ارگانيك را بيشتر مد نظر داشت.

4- يبوست چه پيامدهايي را به دنبال دارد؟

خودداري از دفع مدفوع منجر به توقف طولاني‌مدت مدفوع در كولون (روده بزرگ) و در نتيجه جذب بيشتر آب مدفوع و سفت و سخت شدن مدفوع مي‌شود. خروج مدفوع سخت باعث ايجاد آسيب و زخم در مخاط مقعد شده و مي‌تواند باعث بوجود آمدن شقاق مقعد و مشاهده خونريزي هنگام دفع شود. همچنين در نتيجه يبوست بتدريج احساس دفع بعلت وجود توده‌هاي بزرگ مدفوعي در انتهاي روده بزرگ (ركتوم) از بين مي‌رود. با كشيده شدن ديواره ركتوم ممكن است مدفوع خودبخود از كنار توده بزرگ و سفت مدفوعي نشت كرده و لباس زير كودك را كثيف نمايد كه منجر به عصبانيت والدين و در نتيجه ترسيدن كودك مي‌شود. با ادامه يبوست ممكن است اتساع شكم، دل پيچه و بي‌اشتهايي نيز ايجاد شود. 

5- اصول درمان يبوست چيست؟

درمان يبوست در كودكان شامل سه مرحله است. اول تخليه روده بزرگ از توده مدفوعي سفت و سخت به كمك داروهاي تنقيه‌اي. دوم ايجاد يك مدفوع نرم به كمك داروهاي خوراكي كه بتواند روزانه به راحتي دفع شود. و سوم ايجاد يك عادت براي تخليه منظم روده‌ها و نيز رژيم مناسب غذايي.

هفته‌ها تا ماهها و حتي سالها ممكن است درمان با ملين‌ها و رفتار درماني لازم باشد تا بتوانيم به هدف درمان كامل برسيم  اكثر شكست‌هاي درماني ناشي از مصرف ناكافي دارو يا قطع زودرس آن مي‌باشد. ملين را بايد زماني قطع كرد كه كودك مدت 6 ماه دفع مدفوع نرم روزانه داشته باشد. رژيم غذايي يك كودك مبتلا به يبوست بايد حاوي مايعات فراوان و نيز مواد غذايي حاوي فيبر كافي مثل سبزيجات، ميوه‌ها و ... باشد. مصرف بعضي از ‌ميوه‌هاي حاوي سوربيتول نظير گلابي و آلو تعداد دفعات اجابت مزاج و ميزان آب مدفوع را افزايش مي‌دهند.

يك جزء مهم درمان، تغيير رفتار بصورت توالت رفتن منظم كودك است. بايد پس از صرف غذا زمان كافي براي توالت رفتن كودك در نظر گرفت. يادداشت نمودن تعداد دفعات مدفوع توسط والدين يا پرستار كودك مفيد است. مي‌توان اين كار را با دادن پاداش به كودك همراه كرد و بدين وسيله اين رفتار را در او تقويت كرد.

6- اما نكته آخر: آكادمي اطفال آمريكا(AAP)  تأكيد دارد كه والدين بايد از مجبور كردن بچه‌ها براي آموزش توالت رفتن و كنترل مدفوع خودداري كنند و به اصطلاح عجله‌اي براي از پوشك گرفتن كودكان خود نداشته باشند و هر وقت كه كودك از نظر تكاملي آمادگي آن را داشت اين كار را بكنند. اصرار بر اين امر موجب اختلال در مكانيسم دفع مدفوع كودك شده، يبوست را باعث مي‌شود.

 

دکتر وحيد قبادي دانا

متخصص نوزادان، كودكان و نوجوانان

بورد تخصصي از دانشگاه تهران- عضو هيأت علمي